Αποκατάσταση διατηρητέου κτιρίου Φιλαρέτου 108 & μετατροπή σε Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Π.Ε.Α.Ν.

1. ΓΕΝΙΚΑ

Το κτίριο, που είναι κηρυγμένο ιστορικό διατηρητέο μνημείο από ΥΠ.ΠΟ. & Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., βρίσκεται στην Καλλιθέα, στο Ο.Τ. 22 και περιβάλλεται από τις οδούς Φιλαρέτου – Κρέμου – Σιβιτανίδου – Λασκαρίδου. Στην περιοχή, που είναι πυκνοδομημένη, ισχύει το συνεχές σύστημα δόμησης. Το κτίριο αναπτύσσεται σε οικοπεδικό χώρο 301.40μ2  σύμφωνα με το δωρητήριο συμβόλαιο 11858/ 1999 του συμβολαιογράφου Αθηνών κ. Βασ. Σοφιανόπουλου, δυστυχώς δε, είναι από τα ελάχιστα εναπομείναντα προπολεμικά κτίρια στην περιοχή της Καλλιθέας.

Η Καλλιθέα ιδρύθηκε από την «Οικοδομική Εταιρεία» το 1884. Το 1925 αναγνωρίστηκε ως Κοινότητα και το 1933 ως Δήμος. Για πολλά χρόνια, λόγω καλού κλίματος και πράσινου, η Καλλιθέα αποτέλεσε καλοκαιρινό θέρετρο της πόλεως των Αθηνών με σημαντική συμμετοχή στο χώρο του πνεύματος, καθώς εδώ κατοίκησαν πολλοί και αξιόλογοι εκπρόσωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών, έτσι ώστε να χαρακτηρίζεται ως η Μονμάρτρη των καλλιτεχνών[1]. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή έγινε χώρος υποδοχής προσφύγων, ενώ, στη διάρκεια της Κατοχής, η Καλλιθέα ανέπτυξε πλούσια αντιστασιακή δράση[2]. Σήμερα, η Καλλιθέα είναι μια πολυάνθρωπη, πολύ-πολιτισμική πόλη 200.000 περίπου κατοίκων, χωρίς ίχνος σχεδόν μονοκατοικίας και πράσινου.

2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ (ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ – ΦΑΣΕΙΣ/ ΙΣΤΟΡΙΚΟ – ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΚΟ/ ΚΗΡΥΞΗ/ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ)

2.1. Χρονολόγηση

Όπως προκύπτει από έρευνα σε παλαιά συμβόλαια, τόσο το υπόψη διατηρητέο κτίριο, όσο και το όπισθεν αυτού και εντός του ιδίου οικοπέδου ευρισκόμενο διώροφο, οικοδομήθηκαν από την Αλεξάνδρα Αθανασοπούλου, στην οποία είχε περιέλθει το οικόπεδο από δύο αγορές που έγιναν μεταξύ των ετών 1930-34, με βάση τα συμβόλαια 1070/1930 & 4249/1934 του Συμβολαιογράφου Αθηνών Λ. Κορκονικήτα. Ως εκ τούτου, το διατηρητέο έχει οικοδομηθεί μεταξύ των ετών 1935-40, αφού το 1940 κηρύσσεται ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και το 1941 το κτίριο φέρεται να κατοικείται.

2.2. Φάσεις

Όπως προκύπτει από τη μορφολογία του, από τα υλικά δομής, αλλά και από τον κατασκευαστικό αρμό που ανιχνεύτηκε στην πλάγια όψη μεταξύ μορφολογημένου και μη τμήματος, το κτίριο πρέπει να έχει δομηθεί σε διαδοχικές φάσεις. Το αρχικό κτίριο αναπτυσσόταν σε υπόγειο και δύο ορόφους (ισόγειο & Α΄) και καταλάμβανε περίπου τα δύο τρίτα της κάτοψης του σημερινού. Λίγο αργότερα, ή και σχεδόν ταυτόχρονα, οικοδομήθηκε το υπόλοιπο (πίσω) τμήμα. Ο Β΄ όροφος, όπως προκύπτει από τη μορφολογία του, τα υλικά δόμησης, το χαμηλό ύψος, την εσωτερική του διάρθρωση, την υποχώρηση ως προς την οικοδομική γραμμή, είναι επίσης μεταγενέστερος.

2.3. Ιστορικό – Ιδιοκτησιακό

Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, το κτίριο διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο όσον αφορά στην Εθνική μας Αντίσταση. Μετά την ίδρυση στις 3/4/1941 της αντιστασιακής οργάνωσης Π.Ε.Α.Ν. («Πανελλήνια Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων»), αρχηγός της οποίας στο Κέντρο Καλλιθέας ήταν ο Μιχάλης Μπαλιτσάρης, ενοικιαστής τότε του κτιρίου, το αρχηγείο εγκαθίσταται στο κτίριο της οδού Φιλαρέτου 108, (τότε 150). Η οργάνωση αυτή ήταν μια από τις πιο δραστήριες αντιστασιακές οργανώσεις, που στα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής κατάφερε σημαντικά πλήγματα στον κατακτητή, όπως η ανατίναξη των γραφείων της προδοτικής οργάνωσης ΕΣΠΟ. Σύμφωνα με την αναμνηστική πλακέτα που υπάρχει στην είσοδο του σπιτιού, «Στα χρόνια της Κατοχής, το σπίτι αυτό ήταν το αρχηγείο και το καταφύγιο του Κέντρου Καλλιθέας της Εθνικής Αντιστασιακής Οργάνωσης Πληροφοριών & Δολιοφθοράς». Κύρια αποστολή της Οργάνωσης ήταν η διανομή της παράνομης εφημερίδας «Δόξα», η διασπορά διακηρύξεων, η αναγραφή πατριωτικών συνθημάτων στους τοίχους και η δημιουργία αντιπερισπασμού.

Οι παλιοί ομαδάρχες της Οργάνωσης, Λ. Τσιριβάκος (+) και Α. Χαλκιόπουλος ίδρυσαν τα τελευταία χρόνια το σωματείο «Φίλοι της Π.Ε.Α.Ν.»

2.4. Κηρύξεις σε Διατηρητέο

Το κτίριο έχει κηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο τόσο από το Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. με βάση το Φ.Ε.Κ. 39Δ/21.1.1988, Υπ. Απόφαση 76140/6588/17.12.87, όσο και από το ΥΠ.ΠΟ. με βάση το Φ.Ε.Κ. 213Β/2.4.1996, Υ.Α. ΔΙΛΑΠ/Γ/920/14205/5.3.1996.

2.5. Επεμβάσεις

Στο κτίριο έχουν γίνει διάφορες επεμβάσεις κατά τη διάρκεια ζωής του, όπως: φράξιμο ανοιγμάτων, κτίσιμο νέων διαχωριστικών τοίχων, διαχωρισμός αρχικής κάτοψης ισογείου σε δύο ανεξάρτητα διαμερίσματα, καθαίρεση οριζόντιου στοιχείου στην κύρια όψη πάνω από τη δευτερεύουσα είσοδο, (πιθανότατα εξώστη, όπως προκύπτει από το μήκος και τη διάταξη των ράβδων σιδηροπλισμού που εξέχουν από την πλάκα), κατασκευή στηθαίου από σκυρόδεμα στην όψη της Φιλαρέτου, κατασκευή πεσσών από πλίνθους στο δώμα της πίσω όψης για τη δημιουργία προστατευτικού στηθαίου, διάφορες κατασκευές στο δώμα, οπές και αύλακες για τοποθέτηση θερμαστρών, σωληνώσεων, υδρορροών, κλιματιστικών, επένδυση τοίχων υπογείου με νοβοπάν & πλαστικές λωρίδες ραμποτέ, πρόχειρα στέγαστρα & διαχωριστικά από ευτελή υλικά στους πίσω εξώστες, κ.ά. Από την καπνιά σε τμήμα της πίσω όψεως και εσωτερικά του κτιρίου, θα μπορούσαμε επίσης να συμπεράνουμε ότι, σε κάποια χρονική στιγμή, στο κτίριο είχε εκδηλωθεί μικρής εκτάσεως πυρκαγιά.

3. ΓΕΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΤΙΡΙΟΥ

Πρόκειται για αστικό ημιτετραώροφο ακίνητο της εποχής του Μεσοπολέμου και από τα ελάχιστα εναπομείναντα κτίρια της περιόδου αυτής στην Καλλιθέα. Το κτίριο βρίσκεται στο O.T. 22 στην περιοχή εντός του ρυμοτομικού σχεδίου του Δήμου Καλλιθέας Αττικής. Έχει συνολική καλυπτόμενη επιφάνεια 780.62μ2 με βάση τα συμβόλαια 1070/1930 & 4249/1934 του Συμβολαιογράφου Αθηνών Λ. Κορκονικήτα και 840 m2 (περίπου) με βάση νεώτερη καταμέτρηση. Βρίσκεται σε περιοχή όπου ισχύει το συνεχές σύστημα δόμησης με Σ.Δ. = 2.4 και όπου η οικοδομική γραμμή συμπίπτει με τη ρυμοτομική, με όρους δόμησης ως ακολούθως:

ΑΡΤΙΟΤΗΤΑ KATA KANONA: Π = 10μ, Ε = 200Μ2
ΚΑΤΑ ΠΑΡΕΚΚΛΙΣΗ:ΠΡΟ 9/6/73:   Π=8, Ε=150 & ΠΡΟ 14/3/53: Π=6, Ε=112.5
ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟ ΓΟΚ 85, ΚΑΛΥΨΗ & ΥΨΟΣ ΩΣ ΓΟΚ 85
ΕΛΕΓΧΟΣ ΑΠΟ ΦΩΤΑΕΡΙΟ & ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Το κτίριο αποτελείται από δύο ενότητες και έχει ανά μία είσοδο κατά ενότητα. Η πρόσβαση στις εισόδους, που βρίσκονται εν εσοχή ως προς την πρόσοψη, γίνεται μέσω εξωτερικών κλιμάκων που οδηγούν σε στεγασμένα πλατύσκαλα. Στην ανατολικά ευρισκόμενη ενότητα απαντάται το κλιμακοστάσιο που οδηγεί στους ορόφους. Από την είσοδο αυτή οδηγούμαστε σήμερα και στο ανατολικό τμήμα του ισογείου, ενώ η πρόσβαση στο δυτικό τμήμα γίνεται από την κυρία είσοδο. Η πρόσβαση στο υπόγειο γίνεται από τέσσερις θύρες, δύο επί της οδού Φιλαρέτου και δύο στην πίσω όψη.

Ο φέρων οργανισμός του κτιρίου είναι σύμμικτης κατασκευής από λιθοδομή, συμπαγή πλινθοδομή, διάτρητη πλινθοδομή, διάσπαρτους ελαφρόπλινθους της εποχής και οπλισμένο σκυρόδεμα (κυρίως στα οριζόντια φέροντα στοιχεία).

4. ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ – ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ

Το κτίριο, δομημένο την εποχή του Μεσοπολέμου, δεν μπορεί να ενταχθεί μορφολογικά σε συγκεκριμένο ρυθμό. Παρουσιάζει στοιχεία παράγωγα της προηγούμενης περιόδου του νεοκλασικισμού, αλλά εντονότερα διακοσμητικά στοιχεία του γερμανικού εκλεκτικισμού, εμφαινόμενα κατ΄ εξοχήν στην κύρια όψη και δευτερευόντως σε τμήμα της πλαϊνής.

Η κύρια όψη διαρθρώνεται σε βάση, στέψη, κορμό, όπου τονίζεται η οριζοντιότητα με την παρουσία οριζόντιων σκοτιών στο επίχρισμα του φόντου σε απομίμηση ψευδοϊσόδομης τοιχοποιίας. Ισχυρότερα όμως τονίζεται η κατακόρυφος, με την αθέατη παρουσία κατακόρυφου άξονα, τη συμμετρία ανοιγμάτων, παραστάδων, ψευδοπεσσών. Ο κατακόρυφος άξονας επιτείνεται από: α) τους συμμετρικά τοποθετημένους επιμήκεις ψευδοπεσσούς που οριοθετούν τη μορφολογημένη όψη καθ΄ όλο το ύψος του κορμού και φέρουν επίκρανα, με κυμάτια διαμορφωμένα με τραβηχτό επίχρισμα και β) τον κατά λίγα εκατοστόμετρα προεξέχοντα κεντρικό όγκο της Φιλαρέτου, πάνω στον οποίο προεξάρχουσα θέση καταλαμβάνει το κεντρικό εξωτερικό μαρμάρινο κλιμακοστάσιο, όπου εν εσοχή ανοίγεται η κύρια είσοδος, η οποία τονίζεται ιδιαίτερα τόσο από την ύπαρξη τοξωτού ανοίγματος και παραστάδων στο επίπεδο της όψεως, όσο και δύο μικρών επιμήκων τζαμωτών με περίτεχνες σιδεριές, συμμετρικά τοποθετημένων στο επίπεδο της κεντρικής εισόδου. Το ισόγειο αναπτύσσεται με δύο επιμήκους αναλογίας γαλλικά παράθυρα, ανά ένα ένθεν και ένθεν της εισόδου. Κάτω από τα ανοίγματα των παραθύρων παρατηρείται η ύπαρξη ταμπλά απλής μορφής με κυμάτια από τραβηχτά κάτω από το κατωκάσι. Στον όροφο, πάνω από την κυρία είσοδο, ανοίγεται μία μεγάλη μπαλκονόθυρα και δύο μικρά επιμήκη τζαμλίκια συμμετρικά τοποθετημένα, καθώς και δύο  μπαλκονόθυρες με γαλλικά εξώφυλλα, ανά μία ένθεν και ένθεν της κεντρικής. Τόσο η κυρία είσοδος, όσο και η κεντρική μπαλκονόθυρα, πλαισιώνονται από περιθώρια χωρίς τις κλασικές ταινίες με κυμάτια. Τα υπόλοιπα ανοίγματα πλαισιώνονται από λεπτότερες ορθογώνιες παραστάδες. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι τρεις εξώστες του Α΄ ορόφου της οδού Φιλαρέτου, καθώς εξασφαλίζουν έναν ενδιαφέροντα διάλογο του εσωτερικού με τον εξωτερικό χώρο. Η βάση διαμορφώνεται με λωρίδα ύψους 40εκατ. περίπου από στοιχεία λαξευτού λευκού μαρμάρου εν είδει κρηπίδας και επένδυση μαρμάρου πάνω από αυτήν και διαχωρίζεται από τον κορμό με ολόσωμο μαρμάρινο γείσο χωρίς κυμάτια, αλλά με ποταμό στην κάτω παρειά. Η στέψη μορφώνεται με περιμετρική ταινία από επίχρισμα με ελαφρά εσώγλυφα και οδοντώσεις (σταγόνες) στη βάση της & εξέχον γείσο από οπλισμένο σκυρόδεμα διακοσμημένο με κυμάτια από τραβηχτά επιχρίσματα ….

5. ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

 Εργασίες :
  •    σφράγιση ρηγματώσεων λιθοδομών με υδραυλικά ενέματα σταθερής σύνθεσης για  αποκατάσταση της συνέχειας του φορέα.
  •    συρραφή βαθιών ρηγματώσεων λιθοδομής μεγάλου εύρους.
  •    συρραφή αποκολληθέντων εγκάρσιων τοίχων.
  •    σφράγιση ρηγματώσεων Πλινθοδομών με υδραυλικά κονιάματα.
  •    ανάκτηση πλινθοδομών, όπου απαιτείται.
  •    βαθύς καθαρισμός των αρμών των τοιχοποιιών.
  •    ενίσχυση τοιχοδομών με αμφίπλευρο οπλισμένο μανδύα υδραυλικού κονιάματος,
  •    σφράγιση ρωγμών Ο.Σ. με ρητινενέσεις.
  •    ενίσχυση στύλων-δοκών Ο.Σ. με ανθρακονήματα.
  •    επισκευή σκυροδεμάτων με επισκευαστικές κονίες.
  •    ενίσχυση πατωμάτων από σκυρόδεμα με μικρού πάχους μανδύες.
  •    αποκατάσταση μεταλλικών δοκών και λοιπών μεταλλικών στοιχείων.
  •    μόνωση δώματος, υπογείου, αυλής και αντιμετώπιση ανερχόμενης υγρασίας.
  •    αντικατάσταση αποσαθρωμένης ξυλείας πατωμάτων, αποκατάσταση – ενίσχυση 
  •    πατοδοκών & δημιουργία οριζόντιου διαφράγματος.
  •    συντήρηση αυθεντικών κουφωμάτων για αποκατάσταση αισθητικής-ιστορικής αξίας.  
  •    αποκατάσταση μορφολογικών στοιχείων όψεων, όπως τραβηχτών επιχρισμάτων, παραστάδων, μαρμάρινων & μεταλλικών στοιχείων, κλπ.
  •    χρωματισμός με βάση το χρώμα της αρχικής φάσης.
  •    τοποθέτηση νέας σύγχρονης υδραυλικής και ηλεκτρικής εγκατάστασης.
  •    διαμόρφωση σύγχρονων τουαλετών κατάλληλων για Άτομα Μειωμένης Κινητικότητας (1.40Χ1.40μ).
  •    εγκατάσταση κλιματισμού, συστημάτων πυρανίχνευσης-πυρόσβεσης & συναγερμού σε θέσεις εύκολα προσβάσιμες, χωρίς αλλοίωση μορφής και χαρακτήρα μνημείου.
  •    διαμόρφωση ράμπας στο πεζοδρόμιο μπροστά στις εισόδους και τοποθέτηση ειδικώνανελκυστήρων κλιμάκων (STAIRLIFT) για την πρόσβαση στο κτίριο των ΑΜΚ.
  •    αναβάθμιση περιβάλλοντα χώρου.
  •    καθαίρεση μεταγενέστερων ελαφρών κατασκευών και κατασκευών δώματος, διάνοιξη φραγμένων ανοιγμάτων & εσωτερικών μη φερόντων τοίχων.
  •    κτίσιμο ελαφρών διαχωριστικών τοίχων, τοποθέτηση ψευδοροφών.
  •    ανακατασκευή στηθαίου και πέργκολας εξώστη Β΄ ορόφου.
  •    κατασκευή κλίμακας για  πρόσβαση στο δώμα.
  •    κατασκευή κλίμακας κινδύνου.

[1] Σωτήρης Σκίπης, Ιωάννης Γρυπάρης, Γιώργος Βαλέτας, Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, Σοφία Λασκαρίδου, Οδ. Φωκάς, Κ. Μαλέας, κ.ά. 
[2] Π.Ε.Α.Ν. Καλλιθέας, Τυπογραφείο Ε.Α.Μ., Τυπογραφείο Αφών Ασλάνη, Ολοκαύτωμα Μπιζανίου, κλπ.