ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ 4 ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΘΕΑ ΑΤΤΙΚΗΣ: ΕΞΕΛΙΞΗ ΔΟΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ

1.- Πρόλογος

Στην παρούσα εργασία γίνεται Συγκριτική μελέτη 4 κτιρίων που βρίσκονται στην Καλλιθέα Αττικής και έχουν κηρυχθεί διατηρητέα μνημεία, με σκοπό τη διερεύνηση της κατασκευαστικής και στατικής μεθοδολογίας τους και την εξαγωγή συμπερασμάτων για τη διαχρονική εξέλιξη των δομικών συστημάτων κατά την πεντηκονταετία που ορίζεται από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μέχρι και το δεύτερο τέταρτο του 20ού αιώνα, συγκεκριμένα, την πεντηκονταετία μεταξύ των ετών 1887-1937, αλλά και σχετικά με την ποιότητα και την αντοχή των κτηρίων και των υλικών της εποχής, καθώς και τη συμπεριφορά τους στο χρόνο και τις σεισμικές καταπονήσεις.

2.- Εισαγωγή

Η «Καλλιθέα», ιδρύεται το 1884 από την «Οικοδομική Εταιρεία», που κτίζει πλήθος κατοικιών κυρίως για εύρωστες οικονομικά οικογένειες. Το 1925 αναγνωρίζεται ως Κοινότητα και το 1933 ως Δήμος. Για πολλά χρόνια, λόγω καλού κλίματος και πράσινου, η Καλλιθέα αποτελεί καλοκαιρινό θέρετρο των Αθηνών με σημαντική συμμετοχή στο χώρο του πνεύματος, καθώς εδώ κατοικούν πολλοί και αξιόλογοι εκπρόσωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών, έτσι ώστε να χαρακτηρίζεται ως η Μονμάρτρη των καλλιτεχνών. (Σωτήρης Σκίπης, Ιωάννης Γρυπάρης, Ιωάννης Χατζίνης, Γιώργος Βαλέτας, Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, Σοφία Λασκαρίδου, Οδ. Φωκάς, Κ. Μαλέας, κ.ά.). Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, γίνεται χώρος υποδοχής προσφύγων, ενώ, την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής, (1941-1944), αναπτύσσει πλούσια αντιστασιακή δράση (Π.Ε.Α.Ν. Καλλιθέας, Τυπογραφείο Ε.Α.Μ., Τυπογραφείο Αφών Ασλάνη, Ολοκαύτωμα Μπιζανίου, κλπ.). Σήμερα, η Καλλιθέα είναι μια πολυάνθρωπη, πολύ-πολιτισμική πόλη ~ 200.000 κατοίκων, χωρίς ίχνος σχεδόν μονοκατοικίας και πράσινου.

Τα υπό εξέταση κτίρια είναι στην πλειονότητά τους κτίρια κατοικιών, που έχουν οικοδομηθεί τόσο από επώνυμους, (Τσίλλερ, Βάλβης), όσο και από ανώνυμους αρχιτέκτονες, τα δύο παλαιότερα διώροφα και τα δύο νεώτερα τετραώροφα. Τα πρώτα εξ αυτών έχουν οικοδομηθεί αμιγώς με λιθοδομή-πλινθοδομή και ξύλινες πατοδοκούς, ενώ στα δύο νεώτερα έχει γίνει και μερική χρήση οπλισμένου σκυροδέματος και σιδηροδοκών. 

Πιο συγκεκριμένα, η εξέταση αφορά στα κτίρια: α) Νεοκλασική οικία Λάσκαρι Λασκαρίδη (Τσίλλερ, 1887) και μετέπειτα της κόρης του ζωγράφου Σοφίας Λασκαρίδου, β) μια αστική κατοικία σταυροειδούς μορφής, (~1910), ιδιοκτησίας οικογένειας παλαιών Καλλιθεατών Αρώνη-Τσίχλη, που, κατά το Μάνο Μπίρη, θυμίζει εν πολλοίς τουρκόσπιτο, γ) το Κόκκινο Σπίτι ή Κόκκινο Σχολείο, (Αριστομένης Βάλβης, 1924), όπου στεγάστηκε το πρώτο Ίδρυμα Τυφλών εν Ελλάδι και δ) το μεσοπολεμικό Κτίριο Π.Ε.ΑΝ., όπου, στη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, στεγάστηκε η Αντιστασιακή Οργάνωση «Πανελλήνια Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων».  

Η διερεύνηση έγινε στο πλαίσιο της μελέτης Αποκατάστασης/ Ανάπλασης/ Επανάχρησης, που ανατέθηκε στη γράφουσα από τους ιδιοκτήτες, Φυσικά ή Νομικά Πρόσωπα, μέσω πλήρους Αποτύπωσης-Τεκμηρίωσης, διερευνητικών τομών σε θεμελίωση, πατώματα, τοιχοποιίες, για τη διαπίστωση των υλικών δομής και των δομικών συστημάτων, sondages για την εξεύρεση του αρχικού χρώματος του κτιρίου, δειγματοληψιών υλικών για in situ και εργαστηριακή έρευνα, σχετικά με την προέλευση, τα φυσικοχημικά και μηχανικά χαρακτηριστικά τους, κ. ά. Επίσης, μέσω καταγραφής της Παθολογίας και των δομικών συστημάτων του κτιρίου, εμπεριστατωμένης φωτογράφησης κτιρίου και δομικών-οικοδομικών συστημάτων και υλικών, καθώς και περιβάλλοντα χώρου. Επιπλέον, μέσω μελέτης αρχειακών και άλλων πηγών Υπηρεσιών, όπως ΥΠ.ΠΟ., Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., Δήμου Καλλιθέας, Υποθηκοφυλακείου, Κτηματολογίου, Πολεοδομίας, Ε.Μ.Π., (Νομοθετικό πλαίσιο, ΦΕΚ, ιδιοκτησιακό, Πολεοδομικές Άδειες, κ.ά. έγγραφα), αρχειακού υλικού Συλλόγων και άλλων φορέων, αλλά και φυσικών προσώπων, (π.χ. Συλλόγου φίλων Π.Ε.Α.Ν., συγγενών παλαιών αγωνιστών, απογόνων ιδιοκτητών, παλαιών Καλλιθεατών, κλπ.) και βιβλιογραφικής έρευνας σχετικά με τα κτίρια και την ιστορία της πόλης της Καλλιθέας, Τέλος, σημαντικά συμπεράσματα εξήχθησαν και μέσω της εκπόνησης αντισεισμικών και λοιπών ελέγχων που πραγματοποιήθηκαν με διάφορες μεθοδολογίες.

Επιγραμματικά, -και αυτή θεωρούμε ότι θα μπορούσε να είναι η συμβολή της παρούσας ανακοίνωσης- τα δομικά συστήματα του τελευταίου τέταρτου του 19ου αιώνα, ακολουθούν την κατασκευαστική λογική προγενέστερων εποχών, ενώ, στα δομικά συστήματα του πρώτου περίπου ημίσεως του 20ου, γίνεται παράλληλα η χρήση και «μοντέρνων» υλικών, όπως το σκυρόδεμα και οι σιδηροδοκοί, με εξίσου καλή συμπεριφορά στο χρόνο και τους σεισμούς.

3. ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΓΕΝΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ-ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ-ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ

3.1. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟ ΚΤΙΡΙΟ ΟΙΚΙΑ ΛΑΣΚΑΡΙΔΟΥ, Λασκαρίδου 120 & Φιλαρέτου

Είναι διώροφο με υπόγειο και μοναδικό δείγμα σήμερα στην Καλλιθέα της Αρχιτεκτονικής της Εποχής του Ρομαντισμού. Κατασκευάστηκε, κατά πάσα πιθανότητα το 1887, ως κατοικία της οικογένειας του Λάσκαρη Λασκαρίδη, απόγονου των Αυτοκρατόρων Λασκάρεων της Τραπεζούντας. Θεωρείται ως το