ΠΑΛΑΙΑ ΤΡΑΠΕΖΑ, ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΑΚΟΣ ΝΑΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΑΥΡΙΑ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΜΕΛΕΤΙΟΥ ΚΙΘΑΙΡΩΝΟΣ

1.- ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ – ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ

ΓΕΝΙΚΑ

Η Ι. Μονή του Οσίου Μελετίου είναι κτισμένη στις νοτιοανατολικές υπώρειες του όρους Κιθαιρώνος, στα όρια των νομών Αττικής και Βοιωτίας, και σε απόσταση 6 χλμ. περίπου από τον σημερινό οικισμό της Οινόης, που αναπτύσσεται στο 48ο χλμ. της παλαιάς εθνικής οδού Αθηνών – Θηβών.

Η Ι. Μονή υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα του μοναχισμού στην Ελλάδα. Ιδρύθηκε από τον ‘Οσιο Μελέτιο, τον επονομαζόμενο Νέο (περ. 1035 – 1105), στη θέση της παλαιότερης Ι. Μονής του Συμβόλου ή Συμβούλου, που ετιμάτο εις μνήμην των Ασωμάτων Ταξιαρχών.

Με το Μνημείο έχει διεξοδικά ασχοληθεί ο Καθηγητής και Ακαδημαϊκός Αναστάσιος Ορλάνδος στην έκδοση της Ελληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας «Αρχείο των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος». Το Μοναστήρι έχει να επιδείξει κομψά αρχιτεκτονικά δημιουργήματα διαφόρων τύπων και μαρμάρινες γλυπτές διακοσμήσεις, (τέμπλων, κοσμητών, περιθυρωμάτων, σαρκοφάγων), καθώς και ζωγραφικές συνθέσεις που καλύπτουν τους τοίχους και τους θόλους των ναών, της τράπεζας και των κελιών.

α) ΔΥΤΙΚΗ ΠΤΕΡΥΓΑ (ΤΡΑΠΕΖΑ ΜΟΝΗΣ)

Πρόκειται για υπερυψωμένο λιθόκτιστο καμαροσκέπαστο επίμηκες κτίριο στην δυτική πλευρά της Μονής, θεμελιωμένο πάνω σε απότομη κλιτύ. Καλύπτεται με ημικυλινδρικό θόλο. Προς νότο, το κτίσμα καταλήγει σε ημικυκλικής αρχικά και πεταλόμορφης σήμερα μορφής σε κάτοψη κεντρική κόγχη που καλύπτεται με ημισφαιρικό θόλο. Η κόγχη είναι εγγεγραμμένη στο πάχος της τοιχοποιίας και δεν προεξέχει εξωτερικά. Οι δύο κατά μήκος πλευρές του κτίσματος διαμορφώνονται έκαστος από τρία οξυκόρυφης μορφής αψιδώματα από πωρόλιθο, χαρακτηριστικά των χρόνων της Τουρκοκρατίας. Οι τοιχογραφίες που σώζονται σήμερα στην περιοχή της κόγχης είναι καταστρεμμένες λόγω της κατείσδυσης ομβρίων είτε από ρωγμές του ημισφαιρίου της κόγχης είτε από τους αρμούς μεταξύ της παλαιάς τοιχοποιίας και του μεταγενέστερου ενισχυτικού τόξου. Δύο ενισχυτικά οξυκόρυφα τόξα, που ανήκουν προφανώς σε μεταγενέστερη φάση, έχουν κατασκευασθεί υπό μορφήν σφενδονίων, (ζωνών ή arcs doubleaux), στο εσωτερικό του χώρου της Τράπεζας. Με βάση την σημερινή μορφή και τα μέχρι τώρα δεδομένα, η χρονολόγηση του κτηρίου της παλαιάς Τράπεζας της Ι. Μονής δεν μπορεί να αναχθεί νωρίτερα από τον 16ο αιώνα. Εσωτερικά, οι τοιχοδομίες της Δυτικής Πτέρυγας παρουσιάζουν απολεπίσεις και αποσαθρώσεις. Εξωτερικά, παρατηρούνται ρηγματώσεις, αποκολλήσεις και αποσαθροποιήσεις των κονιαμάτων και φθορές, όπως αποκολλήσεις, ρηγματώσεις, θραύσεις των πώρινων και μαρμάρινων θυρωμάτων, οπές στην τοιχοποιία, κλπ.

Μεγάλο μέρος των λιθοδομών έχει αρμολογηθεί κατά το παρελθόν με πολύ κακότεχνο τρόπο, ενώ φανερά είναι τα ίχνη επιχρισμάτων προερχόμενων από νεότερες επεμβάσεις.

β) ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ (ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΑΚΟΣΣ)

Κατά τους μέχρι τώρα μελετητές και τα υπάρχοντα αρχιτεκτονικά και ιστορικά στοιχεία (επιγραφή έτους 1764), ο κοιμητηριακός ναός του Τιμίου Προδρόμου ανάγεται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Πρόκειται για συνεπτυγμένο σταυροειδή μετά τρούλου ναό με μία μόνο ημιεξάγωνη κόγχη ιερού. Παρατηρούνται σοβαρές και διαμπερείς ρηγματώσεις στον Νότιο τοίχο, τόσο κατακόρυφες όσο και λοξές, αποκολλήσεις πώρινων θολιτών ιδίως στην Ανατολική καμάρα, ρηγματώσεις στις καμάρες, μικροκαθιζήσεις θολιτών αψίδων, καθώς και προσπάθεια για αρμολόγηση (κακότεχνη) και επίχριση. Επίσης, παρατηρούνται μερικές αρκετά μεγάλου μεγέθους οπές, πιθανώς από τρυπόξυλα. Στη διάρκεια του αιώνα μας έγινε στερέωση της στέγης της αψίδας για προστασία των τοιχογραφιών της κόγχης που επίσης συντηρήθηκαν.

γ) ΠΑΝΑΓΙΤΣΑ

O Iερός Ναός της Παναγίτσας που βρίσκεται στα ΝΔ της Μονής επί αποτόμου κλιτύος είναι μικρών διαστάσεων παρεκκλήσι (πρώην παραλαύριο) στον τύπο των μονόκλιτων θολωτών ναών με δίκλινη στέγη από Βυζαντινά κεραμίδια, νάρθηκα, κτιστό τέμπλο και ημικυλινδρική κόγχη Ιερού. Ο Ναΐσκος είναι κατάγραφος με τοιχογραφίες του τέλους του 17ου αιώνα, διατεταγμένες κατά το καθιερωμένο σύστημα. Κατά τους μέχρι τώρα μελετητές, (Α. Ορλάνδος, Τ. Γριτσόπουλος), αλλά και τα υπάρχοντα αρχιτεκτονικά και ιστορικά στοιχεία, που αντλούμε κυρίως από την επιγραφή που υπάρχει στον κυρίως ναό πάνω από την πόρτα που οδηγεί εκεί από τον νάρθηκα (επιγραφή έτους 1680), το παραλαύριο της Παναγίας ανάγεται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας.

δ) ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου που είναι Παραλαύριο της Ιεράς Μονής Οσίου Μελετίου Κιθαιρώνος, βρίσκεται Νότια της Κεντρικής Μονής στο 43οχλμ. της παλαιάς Εθνικής οδού Αθηνών-Θηβών. Κατά τον Α. Ορλάνδο ο ναός του Αγ. Γεωργίου ανάγεται πιθανώς στον 12ο αι., ενώ κατά τον Καθηγητή κ. Χ. Μπούρα ο ναός πρέπει να θεωρηθεί ως ένα πολύ φροντισμένο έργο της Τουρκοκρατίας και όχι παλαιότερο.

2.- ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ

Η Αναστηλωτική επέμβαση αντιμετωπίζει το βασικό πρόβλημα της στερέωσης και, στο μέτρο που είναι δυνατόν, της σεισμικής θωράκισης των μνημείων με γνώμονα τη διατήρηση και προστασία του μνημειακού, αρχιτεκτονικού, δομικού και χρηστικού του χαρακτήρα, καθώς και των τοιχογραφιών.

α) ΤΡΑΠΕΖΑ

Για τη διασφάλιση καλύτερης διαφραγματικής λειτουργίας,  προτάθηκε να τοποθετηθούν ελκυστήρες στη γένεση των ρηγματωμένων θόλων από ανοξείδωτο ωστενιτικό χάλυβα Φ32, που θα εδράζονται κατά το μήκος τους στην άνω παρειά των αντίστοιχων ξύλινων και θα αγκυρούνται στη λιθοδομή με πλάκες αγκύρωσης και  η διατήρηση των μπετονένιων διάτρητων διαφραγμάτων, αν και από τον Ορλάνδο αναφέρεται ότι τα παράθυρα αυτά πρέπει να ήταν μαρμάρινα ή γύψινα. Όλα τα νεωτερικά μεταλλικά κουφώματα αντικαθίστανται με ξύλινα.

β) Ι.Ν. ΑΓ. ΙΩΑΝΝΟΥ (ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΑΚΟΣ)

γ) ΠΑΝΑΓΙΤΣΑ

δ) ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ